Depreme Dayanıklı Konut İnşaatı: Zemin, Proje, Beton ve Denetim

Bir konutun depremde nasıl davranacağı büyük ölçüde kaba inşaat bitmeden belli olur: zemin doğru tanındı mı, taşıyıcı sistem Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği'ne (TBDY 2018) göre hesaplandı mı, beton ve donatı projeye uygun yapıldı mı? Sıva ve boya bunların hiçbirini sonradan göstermez.

Zemin etüdü neyi belirler?

Zemin etüdü raporu sondaj ve laboratuvar deneylerine dayanır; parselin taşıma gücünü, yeraltı suyunu, zemin sınıfını ve sıvılaşma ihtimalini ortaya koyar. TBDY 2018'de deprem hesabı il ya da ilçe bazlı bir bölgeye göre yapılmaz; parselin koordinatına göre AFAD'ın deprem tehlike haritalarından okunan değerler ve zemin sınıfı esas alınır. Aynı mahalledeki iki parselin hesabı bu yüzden farklı çıkabilir.

Zayıf ya da sıvılaşma riskli zeminde temel tipi değişir: radye ya da kazıklı temel, jet grout veya taş kolon gibi zemin iyileştirme yöntemleri gündeme gelir. Bu karar kazıdan önce verilmelidir. Konut ve site inşaatı projelerine bu yüzden zemin etüdüyle başlıyoruz.

TBDY 2018'e göre projede nelere bakılır?

Statik proje mimari projeyle aynı masada çözülmelidir. Mimari isteklerin taşıyıcı sistemi zayıflattığı yerler bellidir:

• Zemin katta dükkân ya da otopark için kolon azaltmak, dolgu duvarları kaldırmak: üst katlardan çok daha esnek bir "yumuşak kat" oluşur.
• Bant pencere ya da yarım yükseklikte dolgu duvarla kolonun serbest boyunu kısaltmak: kısa kolon depremde kesmeyle kırılır.
• Büyük konsollar ve planda simetrisiz yerleşim: bina deprem sırasında burulur.

Yönetmelik bu düzensizlikleri tanımlar ve sınırlar. Kolonların kirişlerden güçlü olması da temel şartlardandır; hasarın kiriş uçlarında kalması, kolonun ayakta durması hedeflenir. Betonarme, çelik ve prefabrik için ayrı kurallar vardır; farkları betonarme, çelik ve prefabrik karşılaştırmasında anlattık.

Şantiyede beton ve donatı nasıl kontrol edilir?

Hesap, şantiyede aynı malzeme aynı detayla uygulanırsa geçerlidir. Her dökümde tekrarlanan kontroller:

Kontrol	Ne zaman?	Neye bakılır?
İrsaliye	Mikser geldiğinde	Beton sınıfı ve kıvam projeyle aynı mı?
Slump (çökme) deneyi	Dökümden önce	Kıvam şartnameye uygun mu, betona su eklenmiş mi?
Numune	Döküm sırasında, yapı denetim gözetiminde	Laboratuvarda kırılan numuneler projedeki dayanımı sağlıyor mu?
Donatı	Beton dökülmeden önce	Çap, adet, aralık, etriye sıklaştırması, bindirme boyları
Pas payı	Donatı kontrolüyle birlikte	Mesafe takozları yerinde mi, donatı kalıba değiyor mu?
Vibrasyon ve kür	Döküm sırasında ve sonrasında	Beton boşluksuz yerleşti mi, nemli tutuluyor mu?

Sık görülen hata, işlenebilirlik için mikserdeki betona su katmaktır. Beton akar ama dayanımı düşer; slump deneyi bunu yakalar. Pas payı, donatıyı nemden ve yangında ısıdan koruyan beton örtüdür. Takozsuz, kalıba yaslanmış donatı zamanla paslanır ve genleşen pas betonu çatlatır. Etriyelerin kolon uçlarında ve birleşim bölgelerinde sıklaştırılıp yönetmelikteki kancalarla kapatılması da depremde kolonun dağılmasını önler.

Yapı denetimi neyi kontrol eder?

4708 sayılı Yapı Denetimi Hakkında Kanun'a göre ruhsattan iskana kadar proje ve uygulamayı bir yapı denetim kuruluşu denetler: projeleri inceler, beton dökülmeden önce donatıyı kontrol eder, numune sonuçlarını kayda geçirir. Bu kayıtlar binanın kimliğidir; kopyalarını isteyin. Denetim, müteahhidin kendi kontrolünün yerine geçmez; şantiye şefi kalıbı, donatıyı ve pas payını denetçiden önce kontrol etmiş olmalıdır.

Mevcut bir binada şüphe varsa karot ve donatı tespitiyle performans analizi yapılır; sonuca göre bina yeniden yapılır ya da deprem güçlendirmesi uygulanır.

Yangın güvenliği ve kaçış yolları

Çerçeveyi Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik çizer: kaçış merdiveninin sayısı ve tipi, yangın kapıları, algılama, sprinkler ve duman kontrolü binanın yüksekliğine ve kullanımına göre belirlenir. Projede doğru çözülse bile sık bozulan detaylar şunlar:

• Tesisat şaftlarında ve döşemeden geçen boruların çevresindeki boşlukların yangın durdurucuyla kapatılmaması; duman kattan kata buradan yürür.
• Cephe yalıtımında projedeki yanıcılık sınıfının dışında malzeme kullanılması.
• Kendiliğinden kapanması gereken yangın kapısının kamayla açık tutulması, kaçış merdiveninin depoya dönmesi.

Teslimden önce topraklama ölçümü ve kaçak akım rölesi testi yapılır; doğalgaz tesisatı sızdırmazlık testinden geçip dağıtım şirketince onaylanmadan gaz açılmaz.

Şantiyede iş güvenliği

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği çerçeveyi belirler. Konut şantiyesinde başlıca tehlikeler yükseklikte çalışma, kazı, kaldırma ekipmanı ve geçici elektriktir. Önlemler de buna göre kurulur: kontrol edilmiş iskele, döşeme kenarında korkuluk, derin kazıda iksa, vincin periyodik kontrolü, baret ve emniyet kemeri. Sözleşmede bu yükümlülüklerin yükleniciye ait olduğu, iş güvenliği uzmanı ve sağlık ve güvenlik planı bulunacağı yazılı olsun.

Sıkça Sorulan Sorular

Yeni bir binanın depreme dayanıklı yapıldığını nasıl anlarım?

Zemin etüdü raporunu ve statik projenin TBDY 2018'e göre hazırlandığını görün; yapı denetim kuruluşundan beton deney sonuçlarını ve donatı kontrol tutanaklarını isteyin.

Zemin etüdü zorunlu mu?

Evet. Rapor yapı ruhsatı dosyasının parçasıdır; temel tipi ve deprem hesabındaki zemin sınıfı ona göre belirlenir.

Beton numunesi düşük çıkarsa ne olur?

Yapıdan karot alınıp betonun yerindeki dayanımı ölçülür. Sonuca göre statik hesap yenilenir; yetersiz elemanlar güçlendirilir ya da yeniden yapılır.

Şehirlere Göre Uygulama

Zemin ve güçlendirme kararlarının şehirlerdeki karşılığı: sıvılaşma riskli zeminde konut inşaatı: İzmir ve Ankara'da güçlendirme yöntemleri.